ปรับปรุงล่าสุด · ผู้รับผิดชอบเนื้อหา เอกสยาม ชัยศร ที่ปรึกษากฎหมาย
ดาวน์โหลดหน้านี้เป็นไฟล์ PDF บนหัวกระดาษของ Eksiam & Partners Co., Ltd.
สาระสำคัญ
- การเสพยาเสพติดให้โทษในประเภท 1 ประเภท 2 หรือประเภท 5 เป็นความผิดตามประมวลกฎหมายยาเสพติด มาตรา 104 มีโทษตามมาตรา 162 คือจำคุกไม่เกินหนึ่งปี หรือปรับไม่เกินสองหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ12 ส่วนการมียาเสพติดไว้ในครอบครองเพื่อเสพมีโทษตามมาตรา 164 คือจำคุกไม่เกินสองปี หรือปรับไม่เกินสี่หมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ3
- ผู้เสพที่ไม่มีคดีอื่นค้างอยู่มีทางออกตามกฎหมายสามทางซึ่งไม่ต้องรับโทษจำคุก คือ สมัครใจเข้าบำบัดก่อนถูกตรวจพบตามมาตรา 113 ให้เจ้าพนักงานส่งตัวไปบำบัดตามมาตรา 114 หรือให้ศาลส่งตัวไปบำบัดหลังฟ้องตามมาตรา 168 ซึ่งเมื่อผ่านการบำบัดครบถ้วน กฎหมายบัญญัติให้ผู้นั้นไม่มีความผิดหรือพ้นจากความผิด456
- เมื่อคดีถึงศาล มาตรา 165 ให้ศาลคำนึงถึงการสงเคราะห์ให้จำเลยเลิกเสพโดยการบำบัดรักษายิ่งกว่าการลงโทษ และมาตรา 166 ให้ศาลมีอำนาจนำเงื่อนไขคุมความประพฤติตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 มาใช้แทนการลงโทษได้ไม่เกินสองปี78 คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1855/2567 ใช้มาตรา 166 แก่ผู้เสพที่เคยต้องโทษจำคุกมาก่อน โดยถือว่าความผิดฐานเสพเป็นความผิดเพียงเล็กน้อย9
- ถ้อยคำรับสารภาพที่ผู้ถูกจับให้ไว้ต่อเจ้าพนักงานในชั้นจับกุม กฎหมายห้ามรับฟังเป็นพยานหลักฐาน ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 84 วรรคสี่10 ศาลฎีกาวินิจฉัยในคำพิพากษาที่ 642/2567 ว่าข้อความที่เป็นส่วนหนึ่งของคำรับสารภาพในบันทึกการจับกุมรับฟังไม่ได้แม้โจทก์จะอ้างว่าเป็นถ้อยคำอื่น11
- การมีเมทแอมเฟตามีนไม่เกินหนึ่งหน่วยการใช้หรือน้ำหนักสุทธิไม่เกินหนึ่งร้อยมิลลิกรัม กฎหมายสันนิษฐานไว้ก่อนว่ามีไว้ในครอบครองเพื่อเสพ ไม่ใช่เพื่อจำหน่าย1213 คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5547/2567 ลงโทษผู้ครอบครองเมทแอมเฟตามีน 0.02 กรัม ตามมาตรา 107 วรรคสอง และมาตรา 164 ซึ่งเป็นคุณกว่ากฎหมายเดิม14
- ผู้ที่ไม่เคยรับโทษจำคุกมาก่อนและศาลจะลงโทษจำคุกไม่เกินห้าปี ศาลอาจรอการกำหนดโทษหรือรอการลงโทษไว้ไม่เกินห้าปีตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 โดยกำหนดเงื่อนไขคุมความประพฤติ เช่น รายงานตัว ทำงานบริการสังคม หรือเข้ารับการบำบัดรักษา15 และถ้าไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไข ศาลอาจตักเตือนหรือลงโทษที่รอไว้ตามมาตรา 5716
ถูกจับเสพครั้งแรก เป็นข้อหาอะไร และโทษสูงสุดเท่าใด
การถูกจับเสพยาเสพติดครั้งแรกโดยปกติเป็นข้อหาเสพยาเสพติดให้โทษตามประมวลกฎหมายยาเสพติด มาตรา 104 ซึ่งมีโทษตามมาตรา 162 จำคุกไม่เกินหนึ่งปี หรือปรับไม่เกินสองหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ และถ้าพบยาเสพติดในตัวจำนวนเล็กน้อยด้วย จะเป็นข้อหามีไว้ในครอบครองเพื่อเสพตามมาตรา 107 ซึ่งมีโทษตามมาตรา 164 จำคุกไม่เกินสองปี หรือปรับไม่เกินสี่หมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ทั้งสองข้อหาเป็นความผิดที่กฎหมายเปิดทางให้บำบัดรักษาแทนการลงโทษ และศาลรอการลงโทษได้
ประมวลกฎหมายยาเสพติดซึ่งใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 9 ธันวาคม 2564 แยกผู้เสพออกจากผู้ค้าอย่างชัดเจน มาตรา 104 บัญญัติข้อห้ามเสพยาเสพติดให้โทษในประเภท 1 ประเภท 2 หรือประเภท 5 และวัตถุออกฤทธิ์ในประเภท 1 หรือประเภท 2 โดยมีข้อยกเว้นสำหรับการเสพเพื่อการรักษาโรคตามคำสั่งของผู้ประกอบวิชาชีพ และการเสพเพื่อการศึกษาวิจัย17 บทกำหนดโทษของข้อห้ามนี้อยู่ในมาตรา 162 ซึ่งระวางโทษจำคุกไม่เกินหนึ่งปี หรือปรับไม่เกินสองหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ และมีถ้อยคำสำคัญว่า “มิใช่กรณีตามมาตรา 113 หรือมาตรา 114” หมายความว่าผู้เสพที่เข้าสู่กระบวนการบำบัดตามสองมาตรานั้นจนครบถ้วน ย่อมไม่มีความผิดตามมาตรา 162 มาตั้งแต่ต้น18
เมทแอมเฟตามีนซึ่งเป็นยาเสพติดที่พบในคดีเสพครั้งแรกมากที่สุดจัดอยู่ในยาเสพติดให้โทษในประเภท 1 เมื่อเจ้าพนักงานพบยาเสพติดในตัวผู้ถูกจับ ข้อหาที่แจ้งจะเพิ่มขึ้นเป็นมีไว้ในครอบครองเพื่อเสพตามมาตรา 107 วรรคหนึ่ง ซึ่งห้ามมีไว้ในครอบครองซึ่งยาเสพติดให้โทษในประเภท 1 ประเภท 2 หรือประเภท 5 เพื่อเสพ และมาตรา 107 วรรคสอง ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าการครอบครองในปริมาณเล็กน้อยไม่เกินที่กำหนดในกฎกระทรวงเป็นการมีไว้เพื่อเสพ19 กฎกระทรวงกำหนดปริมาณยาเสพติดให้โทษและวัตถุออกฤทธิ์ที่ให้สันนิษฐานว่ามีไว้ในครอบครองเพื่อเสพ พ.ศ. 2567 ข้อ 2 (จ) กำหนดว่าเมทแอมเฟตามีนที่มีปริมาณไม่เกินหนึ่งหน่วยการใช้ หรือน้ำหนักสุทธิไม่เกินหนึ่งร้อยมิลลิกรัม หรือในกรณีที่เป็นเกล็ด ผง ผลึก มีน้ำหนักสุทธิไม่เกินยี่สิบมิลลิกรัม อยู่ในข้อสันนิษฐานนี้20 ข้อสันนิษฐานดังกล่าวเป็นข้อสันนิษฐานที่เป็นคุณแก่ผู้ถูกจับ เพราะทำให้ภาระการพิสูจน์ว่าครอบครองเพื่อจำหน่ายตกแก่โจทก์ แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้ที่มียาเสพติดเกินปริมาณนี้จะถูกถือว่าเป็นผู้จำหน่ายโดยอัตโนมัติ เพราะมาตรา 145 ของประมวลกฎหมายใหม่ถือพฤติการณ์และบทบาทเป็นสำคัญ ไม่ถือปริมาณเป็นข้อสันนิษฐานดังกฎหมายเดิม
บทกำหนดโทษของการครอบครองเพื่อเสพอยู่ในมาตรา 164 จำคุกไม่เกินสองปี หรือปรับไม่เกินสี่หมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ21 และโดยปกติพนักงานสอบสวนจะแจ้งข้อหาเสพและครอบครองเพื่อเสพควบคู่กันเมื่อผลตรวจปัสสาวะเป็นบวกและพบยาเสพติดในตัว การแจ้งสองข้อหาไม่ได้ทำให้โทษสูงขึ้นเป็นสองเท่าเสมอไป เพราะศาลต้องพิจารณาว่าเป็นการกระทำกรรมเดียวหรือหลายกรรม และแม้เป็นหลายกรรม ศาลก็ยังมีอำนาจตามมาตรา 165 และมาตรา 166 ที่จะใช้วิธีการบำบัดหรือคุมความประพฤติแทนการลงโทษดังจะกล่าวต่อไป
คำวินิจฉัยของศาล · คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5547/256722
ความผิดฐานมีไว้ในครอบครองโดยไม่ได้รับอนุญาตตามกฎหมายเดิมไม่ใช่ความผิดร้ายแรง จึงอยู่กลุ่มเดียวกับความผิดฐานมีไว้ในครอบครองเพื่อเสพตามมาตรา 107 และ 164 กฎหมายใหม่ไม่มีผลย้อนหลังทำให้เป็นความผิดร้ายแรง และปริมาณต้องด้วยข้อสันนิษฐานเพื่อเสพตามกฎกระทรวง (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2567 ข้อ 2 (จ) ศาลจึงลงโทษตามมาตรา 107 วรรคสอง และมาตรา 164 ซึ่งเป็นคุณ
“ไม่มีผลย้อนหลังทำให้ความผิดฐานมีเมทแอมเฟตามีนไว้ในครอบครองโดยไม่ได้รับอนุญาตตามกฎหมายเดิมกลายเป็นความผิดร้ายแรงตามกฎหมายใหม่ไปได้”
คำพิพากษาฉบับนี้แสดงหลักสำคัญสองประการสำหรับผู้ถูกจับครั้งแรก ประการแรก ความผิดฐานครอบครองยาเสพติดจำนวนเล็กน้อยอยู่ในกลุ่มเดียวกับการครอบครองเพื่อเสพตามมาตรา 107 และมาตรา 164 ไม่ใช่ความผิดร้ายแรง ประการที่สอง เมื่อกฎหมายใหม่เป็นคุณกว่ากฎหมายเดิม ศาลต้องใช้กฎหมายใหม่ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 3 ผู้ที่ถูกจับในคดีที่เกิดก่อนประมวลกฎหมายยาเสพติดใช้บังคับจึงได้รับประโยชน์จากข้อสันนิษฐานในกฎกระทรวงฉบับปัจจุบันด้วย รายละเอียดเรื่องฐานความผิดและอัตราโทษของยาเสพติดแต่ละประเภทอยู่ในหน้า ฐานความผิดและอัตราโทษ ส่วนการตรวจหาสารเสพติดในปัสสาวะซึ่งเป็นพยานหลักฐานหลักของข้อหาเสพ อธิบายไว้ในหน้า ตรวจปัสสาวะหาสารเสพติด
นาทีแรกหลังถูกจับ: สิทธิของผู้ถูกจับและถ้อยคำในชั้นจับกุม
เมื่อถูกจับในข้อหาเสพยาเสพติด เจ้าพนักงานต้องแจ้งข้อกล่าวหา แจ้งว่าผู้ถูกจับมีสิทธิที่จะไม่ให้การหรือให้การก็ได้ และถ้อยคำอาจใช้เป็นพยานหลักฐานได้ ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 83 วรรคสอง และคำรับสารภาพที่ผู้ถูกจับให้ไว้ในชั้นจับกุมกฎหมายห้ามรับฟังเป็นพยานหลักฐานตามมาตรา 84 วรรคสี่ ผู้ถูกจับครั้งแรกจึงไม่จำเป็นต้องรีบลงชื่อในบันทึกการจับกุมที่มีข้อความเกินกว่าข้อเท็จจริง และมีสิทธิแจ้งให้ญาติทราบถึงการจับกุม
มาตรา 83 วรรคสอง ของประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญากำหนดหน้าที่ของเจ้าพนักงานผู้จับไว้ครบถ้วน คือต้องแจ้งข้อกล่าวหา แสดงหมายจับถ้ามี แจ้งสิทธิที่จะไม่ให้การ แจ้งว่าถ้อยคำอาจใช้เป็นพยานหลักฐานได้ แจ้งสิทธิที่จะพบและปรึกษาผู้ซึ่งจะเป็นทนายความ และอนุญาตให้ผู้ถูกจับแจ้งญาติหรือผู้ซึ่งตนไว้วางใจ โดยให้บันทึกการจับไว้ด้วย23 การแจ้งสิทธิเหล่านี้ไม่ใช่พิธีการ เพราะมาตรา 84 วรรคสี่ บัญญัติว่าถ้อยคำอื่นที่ไม่ใช่คำรับสารภาพจะรับฟังเป็นพยานหลักฐานได้ก็ต่อเมื่อได้แจ้งสิทธิตามมาตรา 83 วรรคสอง แล้ว ส่วนคำรับสารภาพในชั้นจับกุมนั้นกฎหมายห้ามรับฟังโดยเด็ดขาด24
คำวินิจฉัยของศาล · คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 642/256725
ถ้อยคำรับสารภาพของผู้ถูกจับต่อเจ้าพนักงานผู้จับรับฟังเป็นพยานหลักฐานไม่ได้ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 84 วรรคสี่ และถ้อยคำอื่นตามบทบัญญัตินั้นต้องไม่ใช่ส่วนหนึ่งของคำรับสารภาพ รายละเอียดว่าซื้อมาเพื่อจำหน่ายต่อเป็นส่วนหนึ่งของคำรับสารภาพจึงรับฟังไม่ได้ ส่วนคำรับสารภาพชั้นจับกุมของผู้ถูกจับอีกคนหนึ่ง แม้ไม่ห้ามรับฟังในคดีของจำเลย แต่เป็นพยานบอกเล่าและคำซัดทอดซึ่งมีเงื่อนไขในการรับฟังและมีน้ำหนักน้อย
“ถ้อยคำอื่นตามบทบัญญัติดังกล่าวจะต้องไม่ใช่ถ้อยคำที่เป็นส่วนหนึ่งของคำรับสารภาพของจำเลย”
ในคดีเสพครั้งแรก บันทึกการจับกุมมักมีข้อความทำนองว่าผู้ถูกจับรับว่าเสพมาเมื่อใด ซื้อจากผู้ใด หรือมียาเสพติดไว้เพื่อเสพหรือเพื่อจำหน่าย ข้อความส่วนหลังนี้มีผลต่อฐานความผิดอย่างมาก หลักตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 642/2567 ทำให้ข้อความที่เป็นส่วนหนึ่งของคำรับสารภาพในชั้นจับกุมรับฟังไม่ได้ แต่ถ้อยคำเดียวกันที่ให้ไว้ต่อพนักงานสอบสวนในชั้นสอบสวนอยู่ในบังคับของมาตรา 134/4 ซึ่งรับฟังได้เมื่อแจ้งสิทธิครบถ้วนแล้ว26 ผู้ถูกจับจึงควรทราบว่าชั้นสอบสวนเป็นชั้นที่ถ้อยคำมีผลผูกพันตนในคดี และการให้การในชั้นนี้ควรทำเมื่อได้ปรึกษาผู้ที่เข้าใจข้อกฎหมายแล้ว
การค้นตัวและค้นที่อยู่ในคดียาเสพติดเป็นอีกประเด็นที่ผู้ถูกจับครั้งแรกมักสงสัยว่าเจ้าพนักงานทำได้เพียงใด โดยหลักการค้นในที่รโหฐานต้องมีหมายค้น เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นตามกฎหมาย ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยในคำพิพากษาที่ 4316/2560 ว่าการเข้าค้นห้องพักในรีสอร์ตทันทีหลังผู้ถูกจับข้อหาเสพสามคนให้การว่ารับยาเสพติดมาจากผู้เช่าห้องนั้น เป็นกรณีฉุกเฉินอย่างยิ่ง เพราะผู้เช่าพักเพียงชั่วคราวและอาจนำยาเสพติดออกไปเมื่อใดก็ได้ เจ้าพนักงานจึงค้นได้โดยไม่ต้องมีหมายค้น และเมื่อพบยาเสพติดอันเป็นความผิดซึ่งหน้าก็จับได้โดยไม่ต้องมีหมายจับ27 คำพิพากษานี้เตือนว่าถ้อยคำของผู้ถูกจับข้อหาเสพอาจเป็นที่มาของการค้นและการจับบุคคลอื่น และความชอบด้วยกฎหมายของการค้นขึ้นกับข้อเท็จจริงเรื่องความฉุกเฉินเป็นรายคดี สิทธิของผู้ถูกจับในชั้นจับกุมและชั้นสอบสวนทั้งหมดอธิบายละเอียดในหน้า ถูกจับในคดียาเสพติด
ความเห็นของสำนักงาน
ในคดีเสพครั้งแรก สำนักงานให้ความสำคัญกับบันทึกการจับกุมและบันทึกการตรวจค้นเป็นเอกสารชุดแรก เพราะข้อความในเอกสารสองฉบับนี้กำหนดว่าคดีจะเดินไปทางข้อหาเสพและครอบครองเพื่อเสพซึ่งมีทางบำบัดแทนโทษ หรือจะถูกยกระดับเป็นครอบครองเพื่อจำหน่าย ผู้ถูกจับมีสิทธิอ่านบันทึกก่อนลงชื่อ และมีสิทธิไม่ลงชื่อในข้อความที่ไม่ตรงกับข้อเท็จจริง โดยให้เจ้าพนักงานบันทึกไว้ว่าผู้ถูกจับไม่ประสงค์ลงชื่อ
ควบคุมตัว 48 ชั่วโมง การฝากขัง และการประกันตัวในคดีเสพ
ผู้ถูกจับข้อหาเสพที่ไม่ได้รับการปล่อยชั่วคราวในชั้นพนักงานสอบสวนต้องถูกนำตัวไปศาลภายในสี่สิบแปดชั่วโมงนับแต่ถึงที่ทำการของพนักงานสอบสวน และเนื่องจากข้อหาเสพมีอัตราโทษจำคุกอย่างสูงไม่เกินหนึ่งปี ศาลสั่งขังระหว่างสอบสวนได้ครั้งละไม่เกินสิบสองวัน รวมกันไม่เกินสี่สิบแปดวัน ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 87 คดีเสพครั้งแรกที่ไม่มีพฤติการณ์หลบหนีโดยทั่วไปได้รับการปล่อยชั่วคราว และในหลายกรณีผู้ถูกจับเข้าสู่กระบวนการบำบัดตามมาตรา 114 โดยไม่ถูกฝากขังเลย
มาตรา 87 วรรคสาม บัญญัติให้นำตัวผู้ถูกจับไปศาลภายในสี่สิบแปดชั่วโมงเมื่อไม่ได้รับการปล่อยชั่วคราวและมีเหตุจำเป็นเพื่อการสอบสวน และศาลต้องสอบถามผู้ต้องหาว่ามีข้อคัดค้านหรือไม่ก่อนออกหมายขัง มาตรา 87 วรรคห้า จำกัดระยะเวลาขังสำหรับความผิดที่มีอัตราโทษจำคุกอย่างสูงเกินหกเดือนแต่ไม่ถึงสิบปีไว้ครั้งละไม่เกินสิบสองวันและรวมกันไม่เกินสี่สิบแปดวัน28 ข้อหาเสพตามมาตรา 162 และครอบครองเพื่อเสพตามมาตรา 164 อยู่ในช่วงนี้ทั้งคู่ ผู้ต้องหาจึงไม่ควรถูกฝากขังเกินสี่สิบแปดวันในชั้นสอบสวน และหากพนักงานสอบสวนสอบสวนเสร็จก่อน ก็ต้องส่งสำนวนให้พนักงานอัยการโดยไม่ต้องรอให้ครบกำหนด
การปล่อยชั่วคราวในคดีเสพอาศัยหลักทั่วไปตามมาตรา 106 ซึ่งให้ผู้ต้องหา จำเลย หรือผู้มีประโยชน์เกี่ยวข้องยื่นคำร้องได้ และมาตรา 108 ซึ่งให้พิจารณาความหนักเบาแห่งข้อหา พยานหลักฐาน พฤติการณ์แห่งคดี ความน่าเชื่อถือของผู้ร้องขอประกัน และข้อพิจารณาอื่นประกอบกัน2930 ข้อหาเสพเป็นข้อหาที่มีโทษเบาที่สุดในประมวลกฎหมายยาเสพติด ความหนักเบาแห่งข้อหาตามมาตรา 108 (1) จึงเป็นข้อที่เป็นคุณแก่ผู้ต้องหา และเหตุที่พนักงานสอบสวนหรือศาลมักยกขึ้นคัดค้านคือพฤติการณ์หลบหนีหรือการไปยุ่งเหยิงกับพยานหลักฐาน ซึ่งในคดีเสพมีน้ำหนักน้อยเพราะพยานหลักฐานหลักคือผลตรวจปัสสาวะที่เก็บไว้แล้ว ผู้ที่มีที่อยู่เป็นหลักแหล่งและมีผู้ร้องขอประกันเป็นญาติ โดยทั่วไปจึงได้รับการปล่อยชั่วคราว วงเงินประกัน หลักประกันที่ใช้ได้ และการคืนหลักประกัน อธิบายไว้ในหน้า ประกันตัวคดียาเสพติด
ประเด็นที่ควรทราบคือ การขอปล่อยชั่วคราวกับการสมัครใจเข้าบำบัดไม่ใช่ทางเลือกที่ต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้ต้องหาที่เข้าเงื่อนไขตามมาตรา 114 คือไม่มีคดีอื่นที่มีโทษจำคุกค้างอยู่ ไม่อยู่ระหว่างรับโทษจำคุก และไม่มีพฤติกรรมที่อาจก่อให้เกิดอันตรายแก่ผู้อื่น เมื่อแสดงความสมัครใจเข้ารับการบำบัดรักษา เจ้าพนักงานมีหน้าที่ส่งตัวไปสถานพยาบาลยาเสพติดหรือศูนย์คัดกรองตามมาตรา 114 วรรคหนึ่ง ซึ่งโดยผลของกฎหมาย ผู้นั้นไม่อยู่ในฐานะผู้ต้องหาที่ต้องถูกฝากขังอีกต่อไป3132
ทางบำบัดแทนการถูกดำเนินคดี: มาตรา 113 114 168 และ 169
ประมวลกฎหมายยาเสพติดเปิดทางให้ผู้เสพไม่ต้องรับโทษสามช่วง ช่วงแรก มาตรา 113 ผู้ที่สมัครใจขอเข้าบำบัดก่อนเจ้าพนักงานตรวจพบและปฏิบัติครบถ้วนจนได้รับหนังสือรับรอง ไม่มีความผิด ช่วงที่สอง มาตรา 114 ผู้ที่เจ้าพนักงานตรวจพบแต่ไม่มีคดีอื่นค้างอยู่และสมัครใจเข้าบำบัด ให้เจ้าพนักงานส่งตัวไปสถานพยาบาลยาเสพติดหรือศูนย์คัดกรอง เมื่อบำบัดครบถ้วนก็ไม่มีความผิด ช่วงที่สาม มาตรา 168 และมาตรา 169 เมื่อถูกฟ้องแล้ว ศาลส่งตัวไปบำบัดได้ และเมื่อผ่านการบำบัดเป็นที่น่าพอใจ ศาลสั่งยุติคดีและผู้นั้นพ้นจากความผิด
มาตรา 113 ใช้กับผู้ที่ตัดสินใจเองก่อนถูกตรวจพบ ถ้อยคำสำคัญของมาตรานี้คือ “ได้สมัครใจขอเข้ารับการบำบัดรักษาในสถานพยาบาลยาเสพติดก่อนที่เจ้าพนักงาน ป.ป.ส. หรือพนักงานฝ่ายปกครองหรือตำรวจจะตรวจพบ” และ “ให้ผู้นั้นไม่มีความผิดในมาตราดังกล่าว”33 ผลของมาตรานี้จึงกว้างที่สุดในสามช่วง เพราะไม่มีคดีเกิดขึ้นเลย ไม่มีการจับ ไม่มีบันทึกการจับกุม และไม่มีการแจ้งข้อหา ผู้ที่รู้ตัวว่าใช้ยาเสพติดและต้องการเลิกจึงควรเลือกช่องทางนี้ก่อน
มาตรา 114 ใช้กับผู้ที่ถูกเจ้าพนักงานตรวจพบแล้ว ซึ่งเป็นกรณีของผู้ถูกจับครั้งแรกส่วนใหญ่ เงื่อนไขของมาตรานี้มีสี่ข้อที่ต้องครบ คือ มีพฤติการณ์อันควรสงสัยว่ากระทำความผิดฐานเสพตามมาตรา 162 หรือมาตรา 163 หรือครอบครองเพื่อเสพตามมาตรา 164 ไม่ปรากฏว่าเป็นผู้ต้องหาหรืออยู่ระหว่างถูกดำเนินคดีในความผิดอื่นที่มีโทษจำคุก หรืออยู่ระหว่างรับโทษจำคุก ไม่มีพฤติกรรมที่อาจก่อให้เกิดอันตรายแก่ผู้อื่นหรือสังคม และสมัครใจเข้ารับการบำบัดรักษา เมื่อครบเงื่อนไข กฎหมายใช้คำว่า “ให้เจ้าพนักงาน ป.ป.ส. หรือพนักงานฝ่ายปกครองหรือตำรวจส่งตัวผู้นั้นไปสถานพยาบาลยาเสพติดหรือศูนย์คัดกรองต่อไป” ซึ่งเป็นถ้อยคำบังคับ ไม่ใช่ดุลพินิจ และมาตรา 114 วรรคสอง บัญญัติผลว่าเมื่อผู้สมัครใจบำบัดปฏิบัติครบถ้วนจนได้รับการรับรองเป็นหนังสือ ให้ผู้นั้นไม่มีความผิด34
ข้อที่ผู้ถูกจับครั้งแรกพึงระวังอยู่ในมาตรา 114 วรรคสาม ซึ่งบัญญัติว่าหากผู้เข้ารับการบำบัดหลบหนีหรือไม่ให้ความร่วมมือจนครบถ้วน ให้สถานพยาบาลจัดทำประวัติ ข้อมูล และพฤติการณ์ไว้ เพื่อประโยชน์ในการพิจารณาให้เข้ารับการบำบัดครั้งต่อไป35 การรายงานตัวไม่ครบหรือขาดการบำบัดกลางคันจึงมีผลสองทาง ทางแรก ผู้นั้นไม่ได้รับหนังสือรับรอง จึงยังมีความผิดตามมาตรา 162 หรือมาตรา 164 และถูกดำเนินคดีต่อไปได้ ทางที่สอง ประวัติการไม่ให้ความร่วมมือจะเป็นข้อมูลที่เจ้าพนักงานใช้พิจารณาในครั้งต่อไปว่าจะส่งตัวไปบำบัดอีกหรือไม่ ผู้ที่ตั้งใจใช้สิทธิตามมาตรา 114 จึงต้องปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ของคณะกรรมการบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดให้ครบ
มาตรา 168 เป็นช่องทางของผู้ที่ถูกฟ้องแล้ว ซึ่งเกิดได้เมื่อผู้ต้องหาไม่ได้แสดงความสมัครใจในชั้นจับกุม หรือพนักงานสอบสวนเห็นว่าไม่เข้าเงื่อนไขมาตรา 114 ถ้อยคำของมาตรานี้ให้ศาลที่เห็นว่า “พฤติการณ์แห่งคดียังไม่สมควรลงโทษจำเลย” และจำเลย “สำนึกในการกระทำโดยตกลงเข้ารับการบำบัดรักษา” เมื่อสอบถามพนักงานอัยการแล้ว ส่งตัวจำเลยไปสถานพยาบาลยาเสพติด โดยยังคงเงื่อนไขว่าจำเลยต้องไม่มีคดีอื่นที่มีโทษจำคุกค้างอยู่36 และมาตรา 169 วรรคหนึ่ง บัญญัติผลเมื่อบำบัดครบถ้วนว่า “ให้ศาลสั่งยุติคดี เว้นแต่จะต้องมีคำสั่งเกี่ยวกับของกลาง และให้ผู้นั้นพ้นจากความผิดตามที่ระบุไว้ในมาตรา 168” ส่วนวรรคสองให้ศาลยกคดีขึ้นพิจารณาพิพากษาต่อไปถ้าจำเลยไม่ให้ความร่วมมือ37
ความแตกต่างระหว่างสามช่วงอยู่ที่ร่องรอยของคดี มาตรา 113 ไม่มีคดี มาตรา 114 มีบันทึกการตรวจพบและการส่งตัวแต่ไม่มีการฟ้อง ส่วนมาตรา 168 มีคดีในศาลซึ่งจบด้วยคำสั่งยุติคดี ไม่ใช่คำพิพากษาลงโทษ ทั้งสามช่วงจึงไม่มีคำพิพากษาว่ากระทำความผิด ซึ่งต่างจากการรอการลงโทษตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 ที่ศาลพิพากษาว่าจำเลยมีความผิดแล้วรอการลงโทษไว้ ผู้ถูกจับครั้งแรกที่มีทางเลือก จึงควรเลือกช่องทางตามมาตรา 114 ก่อนช่องทางอื่น ขั้นตอนของสถานพยาบาลยาเสพติด ศูนย์คัดกรอง และหนังสือรับรอง อธิบายในหน้า ผู้เสพและการบำบัดรักษา
ความเห็นของสำนักงาน
สำนักงานพบว่าผู้ถูกจับครั้งแรกจำนวนมากเสียสิทธิตามมาตรา 114 เพราะไม่ได้แสดงความสมัครใจเข้าบำบัดในชั้นจับกุมหรือชั้นสอบสวน และคดีถูกส่งฟ้องไปตามทางปกติ การแสดงความสมัครใจควรทำเป็นหนังสือและขอให้พนักงานสอบสวนบันทึกไว้ในสำนวน พร้อมแสดงข้อเท็จจริงว่าไม่มีคดีอื่นค้างอยู่ เพราะเมื่อครบเงื่อนไข มาตรา 114 วรรคหนึ่ง ใช้ถ้อยคำบังคับให้เจ้าพนักงานส่งตัวไปบำบัด
เมื่อคดีถึงศาล: มาตรา 165 มาตรา 166 การรอการลงโทษ และการลดโทษ
คดีเสพครั้งแรกที่ไปถึงศาลมีผลที่เป็นไปได้สี่แบบ คือ ศาลส่งตัวไปบำบัดตามมาตรา 168 ศาลนำเงื่อนไขคุมความประพฤติมาใช้แทนการลงโทษตามมาตรา 166 ศาลพิพากษาว่ามีความผิดแต่รอการลงโทษตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 หรือศาลลงโทษปรับหรือจำคุกจริง มาตรา 165 ให้ศาลคำนึงถึงการสงเคราะห์ให้จำเลยเลิกเสพยิ่งกว่าการลงโทษ และให้พนักงานคุมประพฤติแสวงหาข้อเท็จจริงเกี่ยวกับตัวจำเลยภายในสามสิบวัน การจำคุกจริงในคดีเสพครั้งแรกจึงเป็นผลที่กฎหมายจัดไว้เป็นลำดับท้าย
มาตรา 165 วรรคหนึ่ง วางหลักว่าในการพิจารณาพิพากษาคดีผู้เสพ “ให้ศาลมีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีโดยคำนึงถึงการสงเคราะห์ให้จำเลยเลิกเสพยาเสพติดโดยการบำบัดรักษายิ่งกว่าการลงโทษ” และถ้าจะลงโทษก็ให้ลงโทษให้เหมาะสมกับจำเลยแต่ละคน โดยคำนึงถึงอายุ ประวัติ ความประพฤติ นิสัย สติปัญญา การศึกษาอบรม ภาระในการเลี้ยงดูครอบครัว สภาพร่างกาย สภาพจิตใจ สิ่งแวดล้อม การถูกบังคับขู่เข็ญ หรือเหตุอันควรปรานีอื่น วรรคสองให้คำนึงถึงชนิดและจำนวนยาเสพติด และการเสพเป็นครั้งคราวหรือประจำ ส่วนวรรคสามและวรรคสี่ให้ศาลสั่งพนักงานคุมประพฤติแสวงหาข้อเท็จจริงเหล่านี้ และทำรายงานให้เสร็จภายในสามสิบวัน ขยายได้อีกไม่เกินสิบห้าวัน38 รายงานสืบเสาะของพนักงานคุมประพฤติจึงเป็นเอกสารที่มีน้ำหนักต่อผลคดีเสพครั้งแรก และจำเลยควรให้ข้อมูลเรื่องอาชีพ ภาระครอบครัว และความตั้งใจเลิกเสพอย่างครบถ้วนในชั้นนี้
มาตรา 166 วรรคหนึ่ง ให้อำนาจศาลที่พิจารณาคดีผู้เสพซึ่งไม่มีคดีอื่นที่มีโทษจำคุกค้างอยู่และไม่อยู่ระหว่างรับโทษจำคุก “เปลี่ยนโทษจำคุกเป็นการใช้วิธีการเพื่อความปลอดภัยตามประมวลกฎหมายอาญา หรือนำเงื่อนไขเพื่อคุมความประพฤติข้อเดียวหรือหลายข้อตามมาตรา 56 แห่งประมวลกฎหมายอาญา มาใช้แทนการลงโทษ” ตามระยะเวลาที่ศาลกำหนดแต่ไม่เกินสองปี และวรรคสองให้ศาลแก้ไขเปลี่ยนแปลงได้เมื่อพฤติการณ์เปลี่ยนไป39 มาตรานี้ต่างจากการรอการลงโทษตรงที่ไม่ได้อาศัยเงื่อนไขเรื่องประวัติการรับโทษจำคุกตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 (1) ถึง (3) แต่อาศัยเงื่อนไขว่าไม่มีคดีอื่นค้างอยู่ในขณะพิจารณา ผู้ที่เคยต้องโทษจำคุกมาก่อนในคดีที่ถึงที่สุดแล้วจึงยังได้รับประโยชน์จากมาตรา 166 ได้ ดังที่ศาลฎีกาวินิจฉัยไว้
คำวินิจฉัยของศาล · คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1855/256740
จำเลยเข้าเงื่อนไขเพิ่มโทษหนึ่งในสามตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 92 และไม่อยู่ในเกณฑ์รอการลงโทษตามมาตรา 56 เพราะเคยรับโทษจำคุกเกินหกเดือน แต่เมื่อความผิดฐานเสพเป็นความผิดเพียงเล็กน้อย ความผิดครั้งก่อนเกิดเมื่อกว่าแปดปีมาแล้ว และศาลเห็นว่าการลงโทษจำคุกในระยะสั้นไม่น่าจะเกิดประโยชน์แก่จำเลยและสังคม ศาลนำเงื่อนไขคุมความประพฤติตามมาตรา 56 มาใช้แทนการลงโทษจำคุกตามมาตรา 166 ของประมวลกฎหมายยาเสพติด
“คดีนี้จำเลยกระทำความผิดเสพเมทแอมเฟตามีน ซึ่งเป็นความผิดเพียงเล็กน้อย”
คำพิพากษาฉบับนี้มีความสำคัญต่อผู้ถูกจับข้อหาเสพทุกคน ไม่เฉพาะครั้งแรก ศาลฎีกาถือว่าความผิดฐานเสพเมทแอมเฟตามีน “เป็นความผิดเพียงเล็กน้อย” และเห็นว่าการลงโทษจำคุกระยะสั้นไม่น่าจะเกิดประโยชน์แก่จำเลยและสังคม จึงนำเงื่อนไขคุมความประพฤติมาใช้แทนการลงโทษตามมาตรา 166 แม้จำเลยจะไม่อยู่ในเกณฑ์รอการลงโทษตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 เพราะเคยรับโทษจำคุกเกินหกเดือน และเข้าเงื่อนไขเพิ่มโทษด้วย สำหรับผู้ถูกจับครั้งแรกซึ่งไม่มีประวัติการรับโทษจำคุกเลย เหตุผลที่ศาลฎีกาใช้ย่อมมีน้ำหนักยิ่งกว่า
ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 เป็นบทที่ใช้กับความผิดทุกฐานที่ศาลจะลงโทษจำคุกไม่เกินห้าปี เงื่อนไขของผู้กระทำความผิดมีสามแบบ คือ (1) ไม่เคยรับโทษจำคุกมาก่อน (2) เคยรับโทษจำคุกแต่เป็นความผิดโดยประมาท ความผิดลหุโทษ หรือโทษจำคุกไม่เกินหกเดือน หรือ (3) เคยรับโทษจำคุกแต่พ้นโทษมาเกินห้าปีและความผิดครั้งหลังเป็นความผิดโดยประมาทหรือลหุโทษ เมื่อศาลคำนึงถึงอายุ ประวัติ ความประพฤติ สติปัญญา การศึกษาอบรม สุขภาพ ภาวะแห่งจิต นิสัย อาชีพ สิ่งแวดล้อม สภาพความผิด การรู้สึกความผิด หรือเหตุอื่นอันควรปรานีแล้ว ศาลจะพิพากษาว่ามีความผิดแต่รอการกำหนดโทษ หรือกำหนดโทษแต่รอการลงโทษไว้ไม่เกินห้าปีก็ได้ และกำหนดเงื่อนไขคุมความประพฤติได้สิบข้อ ซึ่งข้อที่ใช้บ่อยในคดีเสพคือ (1) รายงานตัวต่อพนักงานคุมประพฤติและทำกิจกรรมบริการสังคม (3) ละเว้นการคบหาสมาคมที่อาจนำไปสู่การกระทำความผิดอีก และ (4) เข้ารับการบำบัดรักษาการติดยาเสพติดให้โทษ ณ สถานที่และตามระยะเวลาที่ศาลกำหนด41
ผู้ถูกจับครั้งแรกเข้าเงื่อนไขมาตรา 56 (1) เสมอ เพราะไม่เคยรับโทษจำคุก และโทษของข้อหาเสพหรือครอบครองเพื่อเสพไม่เกินสองปี จึงอยู่ในเกณฑ์ที่ศาลรอการลงโทษได้ สิ่งที่ตัดสินว่าศาลจะรอการลงโทษหรือไม่คือข้อเท็จจริงเกี่ยวกับตัวจำเลยตามที่มาตรา 56 และมาตรา 165 ระบุ การรับสารภาพซึ่งเป็นเหตุบรรเทาโทษตามมาตรา 78 ทำให้ศาลลดโทษได้ไม่เกินกึ่งหนึ่ง42 ในทางปฏิบัติ คดีเสพครั้งแรกที่จำเลยรับสารภาพ มีที่อยู่เป็นหลักแหล่ง มีอาชีพ และรายงานสืบเสาะไม่มีข้อเสีย ศาลมักรอการลงโทษจำคุกและกำหนดเงื่อนไขคุมความประพฤติ หรือใช้มาตรา 166 ให้ไปบำบัดแทน สำนักงานไม่อาจรับรองผลเช่นนี้ในคดีใดคดีหนึ่ง เพราะดุลพินิจเป็นของศาล แต่โครงสร้างของกฎหมายทั้งสองบทชี้ไปในทางเดียวกัน
เงื่อนไขคุมความประพฤติที่ศาลกำหนดไม่ใช่เพียงคำแนะนำ มาตรา 57 บัญญัติว่าเมื่อความปรากฏแก่ศาลว่าผู้กระทำความผิดไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไข ศาลอาจตักเตือน หรือจะกำหนดการลงโทษที่ยังไม่ได้กำหนด หรือลงโทษซึ่งรอไว้นั้นก็ได้43 ผู้ที่ศาลรอการลงโทษแล้วรายงานตัวไม่ครบ หรือผลตรวจปัสสาวะระหว่างคุมความประพฤติเป็นบวก จึงเสี่ยงที่จะถูกลงโทษจำคุกที่รอไว้ และในกรณีที่กระทำความผิดใหม่ภายในระยะเวลารอการลงโทษ ศาลที่พิจารณาคดีหลังอาจบวกโทษที่รอไว้เข้ากับโทษใหม่ตามหลักในมาตรา 58 ซึ่งผู้ต้องหาควรปรึกษาผู้รับผิดชอบคดีเป็นรายกรณี
ครั้งที่สอง ผู้มีคดีเดิม และผู้ที่กำลังถูกรอการลงโทษ
ผู้ถูกจับข้อหาเสพที่มีคดีอื่นซึ่งมีโทษจำคุกค้างอยู่ หรืออยู่ระหว่างรับโทษจำคุก ไม่เข้าเงื่อนไขการบำบัดตามมาตรา 114 และมาตรา 168 และศาลใช้มาตรา 166 ไม่ได้ ส่วนผู้ที่เคยรับโทษจำคุกเกินหกเดือนในคดีที่ถึงที่สุดแล้วไม่เข้าเงื่อนไขรอการลงโทษตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 แต่ยังอยู่ในขอบเขตของมาตรา 166 ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1855/2567 การถูกจับครั้งที่สองจึงไม่ได้ปิดทางบำบัดเสมอไป ขึ้นกับว่าคดีแรกจบไปแล้วหรือยังค้างอยู่
เงื่อนไขร่วมของมาตรา 114 มาตรา 166 และมาตรา 168 ใช้ถ้อยคำเดียวกันคือ “ถ้าไม่ปรากฏว่าผู้นั้นเป็นผู้ต้องหาหรืออยู่ในระหว่างถูกดำเนินคดีในความผิดอื่นซึ่งเป็นความผิดที่มีโทษจำคุก หรืออยู่ในระหว่างรับโทษจำคุกตามคำพิพากษาของศาล”444546 ถ้อยคำนี้มองไปที่สถานะในปัจจุบัน ไม่ใช่ประวัติในอดีต ผู้ที่เคยถูกดำเนินคดีเสพและคดีนั้นจบไปแล้ว ไม่ว่าจะจบด้วยการบำบัดครบถ้วน การรอการลงโทษที่พ้นกำหนดแล้ว หรือการรับโทษจนพ้นโทษแล้ว จึงไม่อยู่ในข้อยกเว้นนี้ ส่วนผู้ที่มีคดีเสพครั้งแรกค้างอยู่ในชั้นสอบสวนหรือในศาล แล้วถูกจับข้อหาเสพอีกครั้ง เป็นผู้ต้องหาหรืออยู่ระหว่างถูกดำเนินคดีในความผิดอื่นที่มีโทษจำคุก จึงใช้ช่องทางบำบัดในคดีหลังไม่ได้ และคดีแรกที่ค้างอยู่ก็อาจถูกยกขึ้นพิจารณาต่อไปตามมาตรา 169 วรรคสอง ถ้าไม่ให้ความร่วมมือในการบำบัด47
สำหรับผู้ที่ศาลรอการลงโทษไว้ในคดีแรกและถูกจับข้อหาเสพอีกภายในระยะเวลารอการลงโทษ ผลจะหนักกว่าผู้ถูกจับครั้งแรกสองชั้น ชั้นแรก ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 57 ให้ศาลลงโทษที่รอไว้ได้เมื่อไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไข ซึ่งการเสพซ้ำย่อมเป็นการผิดเงื่อนไขไม่ให้ประพฤติในทางที่นำไปสู่ความผิดอีก48 ชั้นที่สอง การกระทำความผิดใหม่ระหว่างรอการลงโทษทำให้ศาลในคดีหลังนำโทษที่รอไว้มาบวกเข้ากับโทษในคดีหลัง และผู้นั้นไม่เข้าเงื่อนไขมาตรา 56 (1) อีก เพราะคดีหลังศาลจะต้องกำหนดโทษในคดีแรกด้วย ผู้ที่อยู่ระหว่างรอการลงโทษจึงควรถือการตรวจปัสสาวะระหว่างคุมความประพฤติเป็นเรื่องที่มีผลทางกฎหมายโดยตรง
ผู้ที่เคยรับโทษจำคุกมาก่อนและพ้นโทษแล้ว ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 (3) ให้รอการลงโทษได้เฉพาะเมื่อพ้นโทษเกินห้าปีและความผิดครั้งหลังเป็นความผิดโดยประมาทหรือลหุโทษ ความผิดฐานเสพไม่ใช่ความผิดทั้งสองแบบ ผู้ที่เคยรับโทษจำคุกเกินหกเดือนจึงไม่เข้ามาตรา 5649 คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1855/2567 แสดงให้เห็นว่ากฎหมายยาเสพติดเปิดทางไว้ต่างหากในมาตรา 166 ซึ่งไม่ผูกกับประวัติการรับโทษ ศาลฎีกาในคดีนั้นคำนึงว่าความผิดครั้งก่อนเกิดเมื่อกว่าแปดปีมาแล้ว และความผิดฐานเสพเป็นความผิดเพียงเล็กน้อย จึงใช้เงื่อนไขคุมความประพฤติแทนการจำคุก50 ข้อจำกัดของแนวนี้คือต้องไม่มีคดีอื่นค้างอยู่ตามเงื่อนไขของมาตรา 166 เอง
ผู้ที่ต้องโทษในคดียาเสพติดตามกฎหมายเดิมก่อนปี 2564 และเห็นว่าโทษที่รับอยู่หนักกว่าประมวลกฎหมายใหม่ มีช่องทางขอให้ศาลกำหนดโทษใหม่ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 3 แต่ศาลฎีกาจำกัดช่องทางนี้ไว้ชัดเจนในคำพิพากษาที่ 2610/2566 ว่าศาลกำหนดโทษใหม่ได้เฉพาะเมื่อโทษตามคำพิพากษาหนักกว่าโทษตามกฎหมายใหม่ โดยคดีนั้นจำเลยต้องโทษฐานขับขี่เสพเมทแอมเฟตามีนจำคุกแปดเดือน ซึ่งไม่หนักกว่าอัตราโทษใหม่51 และในคำพิพากษาที่ 65/2569 ว่าเมื่อศาลชั้นต้นใช้กฎหมายใหม่ที่เป็นคุณพิพากษาไปแล้ว จำเลยจะขอกำหนดโทษใหม่อีกไม่ได้ ต้องใช้สิทธิอุทธรณ์ฎีกาตามขั้นตอน52 รายละเอียดของการกำหนดโทษใหม่ การพักโทษ และการลดวันต้องโทษอยู่ในหน้า หลังคำพิพากษาและระหว่างรับโทษ
กฎหมายเปรียบเทียบ: สหรัฐอเมริกาและเยอรมนีจัดการผู้เสพครั้งแรกอย่างไร
กฎหมายเปรียบเทียบแสดงว่าแนวคิดของมาตรา 113 114 166 และ 168 ไม่ใช่แนวคิดเฉพาะของไทย ประมวลกฎหมายสหรัฐอเมริกา 18 U.S.C. § 3607 ให้ศาลคุมประพฤติผู้ครอบครองยาเสพติดครั้งแรกไม่เกินหนึ่งปีโดยไม่บันทึกคำพิพากษาว่ากระทำความผิด และยกฟ้องเมื่อครบกำหนด ส่วนกฎหมายยาเสพติดของเยอรมนี § 29 Abs. 5 และ § 31a ให้ศาลงดเว้นการลงโทษและให้พนักงานอัยการงดเว้นการฟ้องผู้ครอบครองปริมาณเล็กน้อยเพื่อใช้เอง และศาลสูงสุดสหรัฐอเมริกาในคดี Robinson v. California วางหลักตั้งแต่ปี 1962 ว่าการติดยาเสพติดเป็นความเจ็บป่วย รัฐลงโทษจำคุกเพียงเพราะสถานะการติดยาไม่ได้
ในระบบกฎหมายสหพันธรัฐของสหรัฐอเมริกา การครอบครองยาเสพติดเพื่อใช้เองเป็นความผิดตาม 21 U.S.C. § 844 แต่ 18 U.S.C. § 3607(a) ให้ศาลที่พบว่าบุคคลกระทำความผิดดังกล่าว ซึ่งไม่เคยถูกพิพากษาว่ากระทำความผิดเกี่ยวกับยาเสพติดมาก่อนและไม่เคยได้รับประโยชน์จากมาตรานี้มาก่อน สั่งคุมประพฤติไม่เกินหนึ่งปีโดยไม่บันทึกคำพิพากษาว่ากระทำความผิด (without entering a judgment of conviction) และเมื่อครบกำหนดโดยไม่ผิดเงื่อนไข ศาลต้องยกฟ้องและปล่อยตัวจากการคุมประพฤติ มาตรา 3607(b) บัญญัติต่อไปว่าการจัดการเช่นนี้ไม่ถือเป็นการพิพากษาลงโทษเพื่อวัตถุประสงค์ใด และมาตรา 3607(c) ให้ผู้ที่อายุไม่ถึงยี่สิบเอ็ดปีขณะกระทำความผิดขอให้ลบประวัติการจับกุมและการดำเนินคดีออกจากทะเบียนทางการได้53 โครงสร้างนี้ใกล้เคียงกับมาตรา 168 และมาตรา 169 ของไทยซึ่งศาลสั่งยุติคดีและให้ผู้นั้นพ้นจากความผิดเมื่อผ่านการบำบัด แต่กฎหมายไทยกว้างกว่าในสองจุด คือไม่จำกัดว่าต้องเป็นครั้งแรก เพียงแต่ต้องไม่มีคดีอื่นค้างอยู่ และเปิดช่องทางตั้งแต่ชั้นเจ้าพนักงานตามมาตรา 114 โดยไม่ต้องรอให้ถึงศาล ส่วนกฎหมายสหรัฐอเมริกาเหนือกว่าในเรื่องการลบประวัติซึ่งกฎหมายไทยยังไม่มีบทบัญญัติเทียบเคียงในประมวลกฎหมายยาเสพติด
คำพิพากษา Robinson v. California, 370 U.S. 660 (1962) เป็นรากฐานทางความคิดของการแยกผู้เสพออกจากผู้ค้าในระบบกฎหมายอเมริกัน ศาลสูงสุดวินิจฉัยว่ากฎหมายของรัฐแคลิฟอร์เนียที่ลงโทษจำคุกบุคคลเพียงเพราะ “เป็นผู้ติดยาเสพติด” โดยไม่ต้องมีการเสพหรือครอบครองในรัฐนั้น เป็นการลงโทษที่โหดร้ายและผิดปกติ ด้วยเหตุผลว่าการติดยาเสพติดเป็นความเจ็บป่วยซึ่งอาจเกิดขึ้นโดยไม่ตั้งใจ และกฎหมายที่ทำให้ความเจ็บป่วยเป็นความผิดอาญาย่อมขัดรัฐธรรมนูญ แต่ศาลระบุชัดในคำพิพากษาเดียวกันว่ารัฐยังมีอำนาจลงโทษการผลิต จำหน่าย ซื้อ และครอบครอง และจัดโครงการบำบัดรักษาภาคบังคับที่อาจมีการควบคุมตัวได้54 หลักของ Robinson จึงไม่ได้ห้ามการลงโทษผู้เสพ แต่วางเส้นแบ่งระหว่างการลงโทษการกระทำกับการลงโทษสถานะ ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางของมาตรา 165 ของไทยที่ให้ศาลคำนึงถึงการบำบัดยิ่งกว่าการลงโทษ และกับถ้อยคำของศาลฎีกาในคำพิพากษาที่ 1855/2567 ที่ว่าการจำคุกระยะสั้นไม่น่าจะเกิดประโยชน์แก่จำเลยและสังคม
กฎหมายยาเสพติดของเยอรมนี (Betäubungsmittelgesetz) ใช้วิธีต่างออกไป คือคงความผิดฐานครอบครองไว้ตาม § 29 Abs. 1 ซึ่งมีโทษจำคุกไม่เกินห้าปีหรือปรับ แต่ § 29 Abs. 5 ให้ศาลงดเว้นการลงโทษ (von einer Bestrafung absehen) เมื่อผู้กระทำครอบครองหรือได้มาซึ่งยาเสพติดในปริมาณเล็กน้อยเพื่อใช้เองเท่านั้น55 และ § 31a Abs. 1 ให้พนักงานอัยการงดเว้นการฟ้อง (von der Verfolgung absehen) ได้เมื่อความผิดถือได้ว่าเล็กน้อย ไม่มีประโยชน์สาธารณะในการดำเนินคดี และเป็นการครอบครองปริมาณเล็กน้อยเพื่อใช้เอง ส่วน § 31a Abs. 2 ให้ศาลยุติคดีได้แม้ฟ้องแล้ว56 ระบบเยอรมันจึงให้ดุลพินิจแก่พนักงานอัยการตั้งแต่ก่อนฟ้อง ซึ่งเทียบได้กับมาตรา 114 ของไทยที่ให้เจ้าพนักงานส่งตัวไปบำบัดก่อนฟ้อง แต่ต่างกันตรงที่กฎหมายเยอรมันไม่ได้ผูกการงดเว้นการฟ้องไว้กับการเข้าบำบัด ส่วนกฎหมายไทยผูกผลทางกฎหมายคือความไม่มีความผิดไว้กับการบำบัดครบถ้วนจนได้รับหนังสือรับรอง ข้อสังเกตคือ “ปริมาณเล็กน้อย” (geringe Menge) ในกฎหมายเยอรมันไม่ได้กำหนดตัวเลขไว้ในกฎหมายแม่บท แต่เป็นเรื่องที่ศาลและแนวปฏิบัติของแต่ละรัฐกำหนด ขณะที่กฎหมายไทยกำหนดตัวเลขไว้ในกฎกระทรวงตามมาตรา 107 วรรคสอง ซึ่งให้ความแน่นอนแก่ผู้ถูกจับมากกว่า
นิติเศรษฐศาสตร์: เหตุใดกฎหมายจึงเลือกบำบัดก่อนลงโทษผู้เสพครั้งแรก
ในมุมนิติเศรษฐศาสตร์ โทษอาญามีไว้เพื่อยับยั้งการกระทำผิด แต่งานวิจัยด้านอาชญาวิทยาสรุปตรงกันว่าความแน่นอนของการถูกจับมีผลยับยั้งมากกว่าความรุนแรงของโทษ และโทษจำคุกระยะสั้นแก่ผู้กระทำผิดเล็กน้อยอาจเพิ่มการกระทำผิดซ้ำเพราะตัดโอกาสในการทำงานและสร้างเครือข่ายผู้กระทำผิด ผลการศึกษาของโปรตุเกสหลังยกเลิกโทษอาญาแก่การเสพในปี 2001 ชี้ว่าการใช้ยาเสพติดไม่เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญและปัญหาจากยาเสพติดลดลง โครงสร้างของมาตรา 114 มาตรา 165 และมาตรา 166 ของไทยจึงสอดคล้องกับหลักฐานเหล่านี้
ทฤษฎีการยับยั้ง (deterrence) ของ Gary S. Becker อธิบายการตัดสินใจกระทำผิดเป็นการชั่งน้ำหนักระหว่างประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับกับโทษที่คาดว่าจะได้รับ ซึ่งเท่ากับความน่าจะเป็นที่จะถูกจับคูณด้วยความรุนแรงของโทษ และรัฐควรเลือกส่วนผสมของความน่าจะเป็นและความรุนแรงที่ทำให้ต้นทุนรวมของสังคมต่ำที่สุด โดยคำนึงว่าการจับกุมและการลงโทษเองก็มีต้นทุน57 เมื่อนำกรอบนี้มาใช้กับคดีเสพ จะเห็นว่าต้นทุนของการจำคุกผู้เสพครั้งแรกตกแก่สังคมสองทาง คือค่าใช้จ่ายของเรือนจำ และผลผลิตที่สูญเสียไปจากการที่ผู้นั้นออกจากตลาดแรงงาน ขณะที่ประโยชน์ในการยับยั้งจากโทษจำคุกระยะสั้นมีน้อย เพราะผู้เสพจำนวนมากตัดสินใจเสพภายใต้ภาวะพึ่งพิงสารเสพติด ซึ่งทำให้การประเมินโทษในอนาคตบิดเบือนไปจากแบบจำลองของผู้ตัดสินใจอย่างมีเหตุผล
งานทบทวนวรรณกรรมของ Daniel S. Nagin ซึ่งประมวลผลการศึกษาเชิงประจักษ์หลายทศวรรษสรุปว่าหลักฐานสนับสนุนผลยับยั้งของความแน่นอนในการถูกจับ (certainty of apprehension) มีความสม่ำเสมอมากกว่าหลักฐานสนับสนุนผลยับยั้งของความรุนแรงของโทษอย่างมาก และโทษจำคุกระยะยาวกับโทษขั้นต่ำบังคับไม่อาจอ้างเหตุผลเรื่องการยับยั้งมารองรับได้ Nagin ยังชี้ถึงประเด็นที่งานวิจัยต้องตอบต่อไปคือ ผลก่ออาชญากรรม (criminogenic effect) ของประสบการณ์การถูกลงโทษเอง58 ข้อสรุปนี้ตรงกับเหตุผลของศาลฎีกาในคำพิพากษาที่ 1855/2567 ที่ว่าการลงโทษจำคุกในระยะสั้นไม่น่าจะเกิดประโยชน์แก่จำเลยและสังคม และตรงกับเจตนารมณ์ของมาตรา 165 ที่ให้ศาลคำนึงถึงการบำบัดยิ่งกว่าการลงโทษ กล่าวอีกนัยหนึ่ง การที่ตำรวจตรวจพบผู้เสพได้อย่างสม่ำเสมอและส่งเข้าบำบัดตามมาตรา 114 ให้ผลยับยั้งที่ดีกว่าการจำคุกผู้เสพส่วนน้อยที่ถูกจับเป็นเวลาสั้น ๆ
หลักฐานเชิงนโยบายที่มักถูกอ้างถึงคือประสบการณ์ของโปรตุเกส ซึ่งยกเลิกโทษอาญาแก่การเสพและการครอบครองยาเสพติดทุกชนิดเพื่อใช้เองตั้งแต่วันที่ 1 กรกฎาคม 2001 โดยเปลี่ยนไปใช้คณะกรรมการทางปกครองและการบำบัดแทน งานศึกษาของ Caitlin Elizabeth Hughes และ Alex Stevens ซึ่งเทียบแนวโน้มกับสเปนและอิตาลี สรุปว่าการยกเลิกโทษอาญาไม่ได้ทำให้การใช้ยาเสพติดเพิ่มขึ้นอย่างมากดังที่คาดการณ์กันไว้ และมีหลักฐานว่าการใช้ยาเสพติดแบบเป็นปัญหา อันตรายที่เกี่ยวกับยาเสพติด และความแออัดในกระบวนการยุติธรรมทางอาญาลดลง59 กฎหมายไทยไม่ได้ไปไกลเท่าโปรตุเกส เพราะยังคงความผิดฐานเสพไว้ในมาตรา 162 แต่มาตรา 113 และมาตรา 114 ซึ่งให้ผู้เสพที่เข้าบำบัดครบถ้วนไม่มีความผิด ให้ผลในทางปฏิบัติที่ใกล้เคียงกันสำหรับผู้เสพที่ไม่มีคดีอื่น คือเปลี่ยนจุดสัมผัสแรกของผู้เสพกับรัฐจากเรือนจำเป็นสถานพยาบาล
ในแง่ต้นทุนของผู้ถูกจับเอง การเลือกช่องทางตามมาตรา 114 มีต้นทุนด้านเวลาในการบำบัดและการรายงานตัว แต่ไม่มีต้นทุนด้านประวัติคำพิพากษา ส่วนการสู้คดีจนถึงศาลมีต้นทุนด้านเวลา ค่าใช้จ่าย และความไม่แน่นอนของผลคดี แม้โอกาสที่ศาลจะรอการลงโทษหรือใช้มาตรา 166 จะสูงก็ตาม ผู้ถูกจับครั้งแรกที่ประเมินทางเลือกด้วยกรอบนี้ จึงมักพบว่าช่องทางบำบัดตามมาตรา 114 ให้ผลลัพธ์ที่คาดหมายได้ดีที่สุดเมื่อตนเข้าเงื่อนไข และการสู้คดีควรสงวนไว้สำหรับกรณีที่ข้อเท็จจริงไม่ตรงกับข้อหา เช่น ผลตรวจปัสสาวะเป็นบวกจากยารักษาโรค หรือยาเสพติดที่พบไม่ใช่ของตน
แนวทางของสำนักงานในคดีเสพครั้งแรก
สำนักงานแบ่งคดีเสพครั้งแรกเป็นสองกลุ่มตั้งแต่การติดต่อครั้งแรก กลุ่มที่เข้าเงื่อนไขมาตรา 114 ซึ่งงานหลักคือทำให้การสมัครใจเข้าบำบัดปรากฏในสำนวนและติดตามจนได้หนังสือรับรอง และกลุ่มที่ไม่เข้าเงื่อนไขหรือต้องการสู้คดี ซึ่งงานหลักคือการตรวจบันทึกการจับกุม บันทึกการตรวจค้น ผลตรวจปัสสาวะ และการเตรียมข้อเท็จจริงตามมาตรา 165 สำหรับรายงานสืบเสาะและการขอให้ศาลใช้มาตรา 166 หรือรอการลงโทษ
ขั้นแรกของทุกคดีคือการตรวจสถานะของผู้ถูกจับว่ามีคดีอื่นที่มีโทษจำคุกค้างอยู่หรือไม่ เพราะข้อเท็จจริงข้อนี้ข้อเดียวกำหนดว่าช่องทางตามมาตรา 114 มาตรา 166 และมาตรา 168 เปิดอยู่หรือปิด60 ถ้าเปิดอยู่ สำนักงานจะช่วยจัดทำหนังสือแสดงความสมัครใจเข้ารับการบำบัดรักษาและขอให้พนักงานสอบสวนบันทึกไว้ในสำนวนก่อนส่งฟ้อง พร้อมทั้งแจ้งข้อเท็จจริงที่แสดงว่าไม่มีพฤติกรรมที่อาจก่อให้เกิดอันตรายแก่ผู้อื่น และติดตามการส่งตัวไปศูนย์คัดกรองหรือสถานพยาบาลยาเสพติดจนได้หนังสือรับรอง ซึ่งเป็นเอกสารที่ทำให้ผู้นั้นไม่มีความผิดตามมาตรา 114 วรรคสอง
ถ้าคดีถูกส่งฟ้องแล้ว สำนักงานจะยื่นคำร้องขอให้ศาลส่งตัวจำเลยไปบำบัดตามมาตรา 168 ตั้งแต่นัดแรก และเตรียมข้อเท็จจริงเกี่ยวกับตัวจำเลยตามมาตรา 165 ให้พนักงานคุมประพฤติ ได้แก่ หลักฐานการทำงาน ภาระเลี้ยงดูครอบครัว ประวัติการศึกษา และความตั้งใจเลิกเสพ6162 ในกรณีที่ศาลไม่ส่งตัวไปบำบัด สำนักงานจะขอให้ศาลใช้มาตรา 166 นำเงื่อนไขคุมความประพฤติมาใช้แทนการลงโทษ หรือรอการลงโทษตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 โดยอ้างแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1855/2567 เป็นหลัก63 ค่าบริการของสำนักงานแจ้งเป็นลายลักษณ์อักษรรายกรณีหลังทราบข้อเท็จจริงเบื้องต้น ขอบเขตของบริการแต่ละช่วงคดีอยู่ในหน้า บริการของสำนักงานในคดียาเสพติด และเส้นทางคดีทั้งเก้าช่วงอยู่ในหน้า เส้นทางคดี 9 ช่วง
ความเห็นของสำนักงาน
ข้อผิดพลาดที่สำนักงานพบบ่อยที่สุดในคดีเสพครั้งแรกคือการรับสารภาพในข้อหาครอบครองเพื่อจำหน่ายทั้งที่ปริมาณยาเสพติดอยู่ในข้อสันนิษฐานเพื่อเสพตามกฎกระทรวง เพราะเข้าใจว่าการรับสารภาพทุกข้อหาจะทำให้ได้ลดโทษมากที่สุด ความจริงคือข้อหาครอบครองเพื่อจำหน่ายตามมาตรา 145 มีโทษสูงกว่ามาก และปิดช่องทางบำบัดตามมาตรา 114 มาตรา 166 และมาตรา 168 ทั้งหมด ผู้ถูกจับควรให้ผู้ที่เข้าใจข้อกฎหมายตรวจฐานความผิดในบันทึกการจับกุมและคำฟ้องก่อนตัดสินใจให้การ
คำถามที่พบบ่อย
คำตอบต่อไปนี้สรุปจากตัวบทและคำพิพากษาที่อ้างไว้ในหน้านี้ ผลของแต่ละคดียังขึ้นกับข้อเท็จจริง พยานหลักฐาน และดุลพินิจของเจ้าพนักงานและศาล
ถูกจับเสพครั้งแรก ต้องติดคุกหรือไม่
ข้อหาเสพตามมาตรา 162 มีโทษจำคุกไม่เกินหนึ่งปีหรือปรับไม่เกินสองหมื่นบาท แต่ผู้เสพที่ไม่มีคดีอื่นค้างอยู่และสมัครใจเข้าบำบัดตามมาตรา 114 จะไม่มีความผิดเมื่อบำบัดครบถ้วน และแม้คดีถึงศาล มาตรา 165 ให้ศาลคำนึงถึงการบำบัดยิ่งกว่าการลงโทษ มาตรา 166 ให้ใช้เงื่อนไขคุมความประพฤติแทนการลงโทษได้ และประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 ให้รอการลงโทษผู้ที่ไม่เคยรับโทษจำคุกได้ การจำคุกจริงจึงเป็นผลที่กฎหมายจัดไว้เป็นลำดับท้าย
เสพครั้งแรก ประกันตัวได้หรือไม่ ใช้เงินเท่าใด
ข้อหาเสพเป็นข้อหาที่มีโทษเบาที่สุดในประมวลกฎหมายยาเสพติด การปล่อยชั่วคราวพิจารณาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 108 ซึ่งความหนักเบาแห่งข้อหาเป็นข้อที่เป็นคุณแก่ผู้ต้องหา โดยทั่วไปผู้ที่มีที่อยู่เป็นหลักแหล่งได้รับการปล่อยชั่วคราว และผู้ที่เข้าเงื่อนไขมาตรา 114 ซึ่งถูกส่งตัวไปบำบัดไม่อยู่ในฐานะที่ต้องถูกฝากขัง วงเงินและหลักประกันเป็นดุลพินิจของพนักงานสอบสวนหรือศาลเป็นรายคดี ดูหน้าประกันตัวคดียาเสพติด
สมัครใจบำบัดแล้วจะมีประวัติหรือไม่
ผู้ที่สมัครใจเข้าบำบัดก่อนถูกตรวจพบตามมาตรา 113 ไม่มีคดีเกิดขึ้นเลย ผู้ที่เจ้าพนักงานตรวจพบแล้วส่งตัวไปบำบัดตามมาตรา 114 มีบันทึกการตรวจพบและการส่งตัว แต่เมื่อบำบัดครบถ้วนจนได้รับหนังสือรับรอง กฎหมายบัญญัติให้ไม่มีความผิด จึงไม่มีการฟ้องและไม่มีคำพิพากษาว่ากระทำความผิด ส่วนผู้ที่ศาลส่งตัวไปบำบัดตามมาตรา 168 เมื่อผ่านการบำบัด ศาลสั่งยุติคดีและผู้นั้นพ้นจากความผิดตามมาตรา 169
รายงานตัวหรือบำบัดไม่ครบ จะเกิดอะไรขึ้น
ผู้ที่หลบหนีหรือไม่ให้ความร่วมมือในการบำบัดตามมาตรา 114 จะไม่ได้รับหนังสือรับรอง จึงยังมีความผิดและถูกดำเนินคดีต่อไปได้ และสถานพยาบาลจะจัดทำประวัติการไม่ให้ความร่วมมือไว้ตามมาตรา 114 วรรคสาม ผู้ที่ศาลส่งไปบำบัดตามมาตรา 168 แล้วไม่ให้ความร่วมมือ ศาลยกคดีขึ้นพิจารณาพิพากษาต่อไปตามมาตรา 169 วรรคสอง ส่วนผู้ที่ศาลรอการลงโทษแล้วผิดเงื่อนไขคุมความประพฤติ ศาลอาจตักเตือนหรือลงโทษที่รอไว้ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 57
มียาบ้าติดตัวหนึ่งเม็ด เป็นผู้เสพหรือผู้จำหน่าย
กฎกระทรวงกำหนดปริมาณยาเสพติดให้โทษและวัตถุออกฤทธิ์ที่ให้สันนิษฐานว่ามีไว้ในครอบครองเพื่อเสพ พ.ศ. 2567 ข้อ 2 (จ) ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าเมทแอมเฟตามีนไม่เกินหนึ่งหน่วยการใช้ หรือน้ำหนักสุทธิไม่เกินหนึ่งร้อยมิลลิกรัม มีไว้ในครอบครองเพื่อเสพตามมาตรา 107 วรรคสอง โจทก์จึงมีภาระพิสูจน์ว่ามีไว้เพื่อจำหน่าย และคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5547/2567 ลงโทษผู้ครอบครองเมทแอมเฟตามีน 0.02 กรัม ตามมาตรา 107 วรรคสอง และมาตรา 164
เคยถูกจับเสพมาแล้วครั้งหนึ่ง ครั้งนี้ยังบำบัดแทนคดีได้หรือไม่
เงื่อนไขของมาตรา 114 มาตรา 166 และมาตรา 168 ดูที่สถานะปัจจุบันว่าเป็นผู้ต้องหาหรืออยู่ระหว่างถูกดำเนินคดีในความผิดอื่นที่มีโทษจำคุก หรืออยู่ระหว่างรับโทษจำคุกหรือไม่ ไม่ได้ดูประวัติในอดีต ผู้ที่คดีแรกจบไปแล้วจึงยังใช้ช่องทางบำบัดได้ และคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1855/2567 ใช้มาตรา 166 แก่ผู้เสพที่เคยต้องโทษจำคุกเมื่อกว่าแปดปีก่อน ส่วนผู้ที่คดีแรกยังค้างอยู่ในชั้นสอบสวนหรือในศาล ไม่เข้าเงื่อนไขในคดีหลัง
ลงชื่อในบันทึกการจับกุมไปแล้วว่ารับสารภาพ จะแก้ไขได้หรือไม่
ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 84 วรรคสี่ ห้ามรับฟังคำรับสารภาพของผู้ถูกจับที่ให้ไว้ต่อเจ้าพนักงานผู้จับเป็นพยานหลักฐาน และคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 642/2567 วินิจฉัยว่าข้อความที่เป็นส่วนหนึ่งของคำรับสารภาพในบันทึกการจับกุมรับฟังไม่ได้แม้โจทก์จะอ้างว่าเป็นถ้อยคำอื่น ถ้อยคำในชั้นสอบสวนต่อพนักงานสอบสวนอยู่ในบังคับของมาตรา 134/4 ซึ่งรับฟังได้เมื่อแจ้งสิทธิครบถ้วน ผู้ต้องหาจึงยังมีโอกาสให้การในชั้นสอบสวนตามข้อเท็จจริงที่ถูกต้อง